Có một vùng biển mặn hơn nước biển bình thường gấp 10 lần, dù bạn không biết bơi, bạn vẫn không chết đuối. Vậy mà người ta lại gọi nó là biển Chết.
Lần đầu nghe cái tên “Biển Chết” chắc chắn khiến nhiều người không khỏi tò mò, trong đó có mình. Vì sao lại gọi là biển Chết? Chẳng lẽ nước của nó “độc” tới mức không sinh vật nào sống nổi? Nhưng khi tìm hiểu sâu hơn, mình mới hiểu tại sao người ta lại đặt cho nó cái tên nghe rùng rợn đến vậy.
Cái tên “Biển Chết” xuất phát từ đâu?
Người Hy Lạp cổ đại gọi vùng nước này là Thalassa Nekra — dịch thẳng ra là “Biển Chết”.
Người Arab gọi là Bahr Lut — “Biển của Lot”, nhân vật trong Kinh Thánh gắn liền với vùng đất này. Nhưng cái tên “Biển Chết” được phổ biến rộng rãi hơn bởi các tu sĩ Thiên Chúa giáo, khi họ nhận ra hoàn toàn không có bóng dáng sinh vật nào trong vùng nước mặn này.
Không có cá. Không có rong. Không có chim lặn xuống kiếm mồi. Chỉ là mặt nước yên tĩnh, xanh thẫm, và im lặng đến kỳ lạ. Với người quan sát thời đó, không cần phải nghĩ nhiều — gọi là “biển chết” là hợp lý nhất.
Thực ra về mặt địa lý, Biển Chết không phải là biển — nó là một hồ nước mặn siêu đậm đặc, nằm trên biên giới giữa Israel và Jordan, được xem là điểm thấp nhất trên bề mặt Trái Đất, ở độ sâu khoảng 405 mét dưới mực nước biển. Nhưng “hồ chết” nghe không đủ “ấn tượng”ngầu”, nên cái tên “Biển Chết” cứ thế bám vào đến tận bây giờ.
Vì sao Biển Chết lại mặn hơn bình thường đến vậy?
Đây là câu hỏi quan trọng nhất — và câu trả lời nằm ở tính chất địa lý của nó.
Biển Chết là một hồ kín — tiếng khoa học gọi là endorheic lake, tức là nước chảy vào nhưng không có đường chảy ra. Nguồn nước chính là sông Jordan từ phía bắc đổ vào. Nhưng không có sông nào chảy ra khỏi Biển Chết cả. Nước chỉ có một con đường thoát duy nhất: bốc hơi.
Vấn đề là khi nước bốc hơi, nó bay đi một mình — muối và khoáng chất bị bỏ lại. Ước tính mỗi ngày có khoảng 7 triệu tấn nước bốc hơi khỏi Biển Chết do khí hậu khô cằn của khu vực, trong khi lượng mưa trung bình hàng năm chỉ đạt 50–100mm. Cứ thế, hàng triệu năm trôi qua, muối tích tụ dần, nước ngày càng mặn hơn.
Kết quả là gì? Độ mặn của Biển Chết vào khoảng 34,2% — gấp 9,6 lần so với nước biển thông thường — và mật độ nước đạt 1,24 kg/lít, khiến bơi lội ở đây gần giống như đang nổi trên mặt nước.
Để dễ hình dung: nước biển thông thường có độ mặn khoảng 3,5%. Biển Chết có độ mặn gần 34%. Tức là nếu bạn hòa tan muối vào nước cho đến khi không thể hòa thêm được nữa — ở độ sâu dưới 100 mét, nước Biển Chết đã đạt trạng thái bão hòa, nghĩa là không thể chứa thêm muối nào nữa, phần còn lại kết tủa và chất đống dưới đáy hồ.
Ngoài natri clorua (muối ăn thông thường), nước Biển Chết còn chứa nồng độ cao của magie, kali, clo và brom. Đó cũng là lý do nước ở đây không chỉ mặn — nó còn đắng và có vị rất khó chịu nếu lỡ nuốt phải.
Vì sao Biển Chết không có sinh vật sống được?
Đây là phần khoa học mình thích nhất — vì nó giải thích một thứ tưởng như đơn giản bằng một cơ chế cực kỳ tinh tế.
Hầu hết sinh vật — cá, tôm, rong biển, vi khuẩn thông thường — đều có tế bào với màng bán thấm. Màng này cho nước đi qua, nhưng không cho muối đi qua tự do. Và có một quy luật vật lý chi phối tất cả: nước luôn di chuyển từ nơi có nồng độ muối thấp sang nơi có nồng độ muối cao hơn — gọi là thẩm thấu (osmosis).
Bây giờ hãy tưởng tượng một con cá bơi vào Biển Chết. Nước bên trong tế bào của nó có nồng độ muối thấp hơn nhiều so với môi trường xung quanh. Kết quả là gì? Nước trong tế bào bị “hút” ra ngoài qua màng bán thấm để cân bằng nồng độ, khiến tế bào mất nước và chết.
Không phải chết từ từ. Cá từ sông Jordan bơi lạc vào Biển Chết sẽ chết rất nhanh. Đây không phải cường điệu — đây là cơ chế sinh học có thể dự đoán chính xác. Nồng độ muối cao đến mức tế bào không có cơ hội thích nghi kịp.
Đó là lý do vì sao cái tên “Biển Chết” lại chính xác đến vậy — không phải vì có độc tố, không phải vì nhiệt độ cực đoan, mà đơn giản là muối quá nhiều cho bất kỳ tế bào nào hoạt động bình thường.
Biển Chết có thật sự không có sự sống?
Câu trả lời ngắn: không hoàn toàn.
Sự kiện 1980 — nước đổi màu đỏ
Năm 1980, sau một mùa đông mưa nhiều bất thường, Biển Chết vốn xanh thẫm bỗng chuyển sang màu đỏ. Các nhà nghiên cứu từ Đại học Hebrew Jerusalem phát hiện nước chứa đầy tảo Dunaliella — loài tảo này lại nuôi dưỡng vi khuẩn halophile chứa sắc tố đỏ carotenoid, chính những vi sinh vật này tạo ra màu sắc bất thường đó.
Điều đó có nghĩa là gì? Khi mưa lớn làm loãng bề mặt nước — giảm độ mặn từ ~34% xuống ~28–30% — một số sinh vật cực kỳ ưa muối vẫn có thể nở rộ. Biển Chết không hoàn toàn vô sinh. Nó chỉ đang chờ đúng điều kiện.
Phát hiện 2010–2011 — sự sống ẩn dưới đáy hồ
Trong một chuyến lặn thám hiểm năm 2010, các nhà khoa học phát hiện một hệ thống suối ngầm phức tạp dưới đáy Biển Chết — những suối này phun lên qua các miệng hố và kéo dài xuống độ sâu hàng chục mét. Xung quanh những suối đó là các cộng đồng vi sinh vật dày đặc, đôi khi tạo thành những thảm vi khuẩn dày phủ khắp đáy hồ.
Một số loài vi khuẩn trong số đó là sinh vật quang dưỡng — chúng sử dụng năng lượng ánh sáng để oxy hóa lưu huỳnh có trong suối nước ngầm để tạo ra năng lượng cho mình. Chúng không cần oxy. Không cần môi trường dễ chịu. Chúng sống ở một trong những nơi khắc nghiệt nhất hành tinh và vẫn hoạt động bình thường.
Vậy nên khi ai hỏi “Biển Chết có sinh vật không?” — câu trả lời chính xác hơn là: không có sinh vật lớn, nhưng vi sinh vật vẫn tồn tại ở những vùng giao thoa đặc biệt. Cái tên “Biển Chết” vẫn đúng về mặt thực tế quan sát được — nhưng bức tranh đầy đủ hơn nhiều so với cái tên ấy gợi lên.
Biển Chết đang chết thật — theo nghĩa đen
Nếu phần trên là tin tốt (vẫn còn sự sống!), thì phần này là tin xấu.
Biển Chết đang co lại với tốc độ đáng báo động, và lần này không phải do tự nhiên.
Mực nước tụt 1 mét mỗi năm
Trong 50 năm qua, mực nước Biển Chết đã hạ xuống tổng cộng 45 mét. Tốc độ sụt giảm ngày càng nhanh hơn: từ 17cm/năm giai đoạn 1930–1973, lên đến hơn 1 mét/năm vào đầu những năm 2000, và một báo cáo năm 2018 của Bộ Bảo vệ Môi trường Israel ghi nhận tốc độ sụt giảm là 1,2 mét/năm.
Khi mực nước hạ, nước càng lúc càng mặn hơn. Lớp muối kết tủa dưới đáy hồ cũng dày thêm khoảng 10cm mỗi năm.
Thủ phạm chính: con người
Sự thu hẹp của Biển Chết không phải là hiện tượng tự nhiên — nó chủ yếu là hậu quả của các hoạt động của con người. Sông Jordan, nguồn cung cấp nước chính cho Biển Chết, gần như bị khai thác cạn kiệt hoàn toàn trước khi đến được hồ, do các dự án tưới tiêu nông nghiệp và khai thác nước sinh hoạt của nhiều quốc gia trong khu vực.
Để duy trì kích thước hiện tại, Biển Chết cần được bổ sung khoảng 160 tỷ gallon nước mỗi năm. Hiện tại, lượng nước thực tế chảy vào chưa đạt đến 10% con số đó.
Hậu quả nhìn thấy được: hố tử thần
Khi mực nước hạ, nước ngầm ngọt chảy vào phần đất xung quanh, hòa tan các lớp muối nằm sâu dưới lòng đất. Đến một lúc nào đó, lớp đất bên trên sụp xuống mà không có cảnh báo — tạo ra hố tử thần (sinkhole). Bãi biển Ein Gedi, từng là điểm du lịch nổi tiếng của Israel, đã phải đóng cửa hoàn toàn trong 5 năm qua vì các hố tử thần xuất hiện dày đặc và mực nước hạ xuống quá thấp để du khách có thể tiếp cận.
Đến nay đã có hơn 6.000 hố tử thần xuất hiện dọc theo bờ Biển Chết ở cả phía Israel lẫn Jordan, nuốt chửng đất nông nghiệp, đường xá và công trình xây dựng. Nghe như trong phim — nhưng đây là thực tế đang diễn ra ngay lúc này.
Vài điểm thú vị về biển Chết có thể bạn chưa biết
Không thể chìm dù không biết bơi
Tỉ trọng nước cao đến mức lực đẩy Archimedes đẩy bạn lên rất mạnh. Nhà văn Mark Twain từng ghé thăm Biển Chết năm 1867 và viết lại rằng: “Chúng tôi không thể chìm được.” Bơi ở đây khó không phải vì nguy hiểm mà vì bạn cứ bị đẩy nổi lên, không đẩy chân xuống được.
Điểm thấp nhất trên cạn của Trái Đất
Tính đến năm 2025, mặt nước Biển Chết nằm ở độ cao âm 439,78 mét so với mực nước biển — là điểm thấp nhất trên bề mặt đất liền của hành tinh.
Nước có thể chuyển màu đỏ
Sau những đợt mưa lớn, độ mặn bề mặt giảm tạm thời, vi khuẩn và tảo halophile nở rộ — và toàn bộ mặt nước chuyển sang màu đỏ hồng. Nhìn từ xa như cảnh trong phim viễn tưởng, nhưng hoàn toàn có thật.
Không chỉ mặn — còn đắng
Ngoài natri clorua, nước Biển Chết chứa hàm lượng cao magie clorua và kali clorua — đây là lý do nước có vị đắng gắt. Nuốt phải dù chỉ một ngụm nhỏ đủ gây buồn nôn và khó chịu nghiêm trọng.
Có thể biến mất trong thế kỷ này
Nếu tốc độ sụt giảm không thay đổi, mực nước Biển Chết có thể xuống đến 550 mét dưới mực nước biển trước cuối thế kỷ 21. Nhiều chuyên gia lo ngại nó sẽ chỉ còn là cái tên trong sách giáo khoa nếu không có hành động kịp thời.
FAQ — Câu Hỏi Thường Gặp Về Biển Chết
Độ mặn của Biển Chết cao gấp gần 10 lần đại dương thông thường. Khi cá hoặc bất kỳ sinh vật nào tiếp xúc với nước này, nước bên trong tế bào bị hút ra ngoài qua quá trình thẩm thấu — tế bào mất nước và chết rất nhanh. Đây không phải độc tố mà là cơ chế vật lý cơ bản của màng tế bào.
Độ mặn của Biển Chết vào khoảng 34%, trong khi nước biển thông thường chỉ khoảng 3,5%. Tức là Biển Chết mặn gấp gần 10 lần đại dương. Ở độ sâu dưới 100 mét, nước đã đạt trạng thái bão hòa — muối không thể hòa tan thêm và kết tủa ngay dưới đáy.
Biển Chết nằm ở Trung Đông, trên biên giới giữa Jordan ở phía đông và Israel, Palestine ở phía tây. Đây là hồ nước kín nằm trong thung lũng Jordan Rift Valley, ở điểm thấp nhất trên bề mặt đất liền của Trái Đất — khoảng 440 mét dưới mực nước biển.
Sinh vật lớn như cá, tôm, rong biển thì không. Nhưng một số vi sinh vật cực kỳ ưa muối vẫn tồn tại được trong những điều kiện đặc biệt. Sau mùa mưa lớn, tảo Dunaliella và vi khuẩn halophile nở rộ trên bề mặt. Dưới đáy hồ, xung quanh các suối nước ngọt ngầm, các nhà khoa học còn tìm thấy thảm vi khuẩn dày đặc.
Nguyên nhân chính là con người khai thác gần như toàn bộ nước sông Jordan — nguồn cung cấp chính cho Biển Chết — để phục vụ tưới tiêu nông nghiệp và sinh hoạt. Lượng nước thực tế chảy vào hiện chưa đến 10% mức cần thiết để duy trì kích thước hồ. Khí hậu nóng và khô càng làm bốc hơi nhanh hơn, khiến mực nước tụt khoảng 1 mét mỗi năm.
Vì nó là hồ kín — nước chảy vào từ sông Jordan nhưng không có đường chảy ra. Cách thoát duy nhất của nước là bốc hơi, và khi bốc hơi, nước bay đi còn muối và khoáng chất ở lại. Sau hàng triệu năm tích tụ liên tục, nồng độ muối tăng lên đến mức cực đoan như hiện nay.
Được — và đây là một trong những trải nghiệm nổi tiếng nhất ở đây. Mật độ nước cao đến mức bạn sẽ nổi tự nhiên mà không cần bơi. Tuy nhiên cần lưu ý: tuyệt đối không để nước vào mắt hoặc miệng vì gây xót và buồn nôn rất khó chịu. Không nên ở dưới nước quá lâu vì da có thể bị kích ứng bởi nồng độ muối và khoáng chất cao. Nếu có vết thương hở trên người, cảm giác sẽ rất đau rát khi tiếp xúc với nước.
