Sáng sớm, bạn nhìn ra cửa sổ. Trên sợi dây điện chạy ngang qua nhà, một hàng chim đang đậu san sát nhau. Chúng hót ríu rít, rỉa lông, thậm chí còn tranh chỗ nhau — thoải mái như đang ngồi trên cành cây trong công viên.
Trong khi đó, sợi dây điện dưới chân chúng đang mang hàng chục nghìn vôn điện.
Nếu một con người chạm vào dây điện đó — dù chỉ một ngón tay — hậu quả có thể là tử vong. Vậy tại sao những chú chim đó vẫn đang nhởn nhơ bình thường?
Trước tiên: Điện giật xảy ra khi nào?
Để hiểu tại sao chim không bị giật, bạn cần hiểu điện giật thực ra là gì.
Dòng điện không tự nhiên chạy lung tung. Nó cần một con đường — cụ thể là một mạch kín, đi từ nơi có điện thế cao đến nơi có điện thế thấp hơn. Nếu không có hai điểm chênh lệch điện thế này, dòng điện không có lý do gì để di chuyển cả.
Bạn có thể hình dung thế này: điện giống như nước. Nước chỉ chảy khi có chỗ cao và chỗ thấp. Nếu bề mặt bằng phẳng hoàn toàn, nước đứng yên.
Khi con người chạm vào dây điện trong khi đứng trên đất, cơ thể trở thành cầu nối giữa dây điện (điện thế cao) và mặt đất (điện thế bằng 0). Dòng điện lập tức tìm đường chạy qua — và nó chạy xuyên qua tim, phổi, cơ bắp của bạn trên đường xuống đất. Đó là lúc bạn bị giật.
Vấn đề không phải là bạn chạm vào điện. Vấn đề là bạn tạo ra con đường cho điện đi qua.
Vậy tại sao chim không bị giật?
Có hai lý do, và cả hai đều rất thú vị.
Lý do thứ nhất: Chim chỉ tiếp xúc với một dây duy nhất
Quan sát kỹ lần sau khi nhìn thấy chim đậu trên dây điện — bạn sẽ thấy chúng đặt cả hai chân trên cùng một sợi dây. Không phải mỗi chân một dây. Cùng một dây.
Điều này có nghĩa là gì? Hai chân của con chim đang ở cùng một điểm trên mạch điện — tức là cùng một mức điện thế. Không có chênh lệch điện thế giữa chân trái và chân phải. Mà không có chênh lệch, thì dòng điện không có lý do gì để di chuyển qua cơ thể con chim cả.
Con chim không hề biết điều này. Nó chỉ đang đậu theo cách tự nhiên nhất — hai chân bám vào một chỗ. Nhưng vô tình, đó lại là cách đậu an toàn tuyệt đối về mặt vật lý.
Lý do thứ hai: Dây điện dẫn điện tốt hơn cơ thể chim rất nhiều lần
Ngay cả khi có một chút chênh lệch điện thế nhỏ giữa hai chân chim do khoảng cách vài centimet trên dây, dòng điện vẫn không thèm đi qua cơ thể chim.
Lý do: dòng điện luôn chọn con đường ít điện trở nhất. Đây là nguyên tắc cơ bản nhất của điện học.
Dây điện được làm bằng đồng — một trong những kim loại dẫn điện tốt nhất tự nhiên tạo ra. Điện trở của đồng cực kỳ thấp. Trong khi đó, cơ thể chim — xương, thịt, lông — dẫn điện kém hơn đồng hàng triệu lần.
Vậy khi dòng điện “nhìn thấy” hai lựa chọn: đi qua sợi dây đồng mượt mà thẳng tắp, hoặc len lỏi qua cơ thể một con chim — nó không cần suy nghĩ. Nó chọn dây đồng. Cơ thể con chim bị bỏ qua hoàn toàn.
Hình ảnh dễ nhớ hơn: nếu bạn đặt một cái ống nước to và một cái khe nứt nhỏ cạnh nhau, nước sẽ ào vào ống to. Khe nứt gần như không có nước chảy qua — dù nó vẫn ở đó.
Nhưng không phải con chim nào cũng may mắn như vậy
Đây là phần ít người biết — và nó khá đáng sợ.
Những con chim nhỏ như chim sẻ, chim én, bồ câu thì an toàn vì cơ thể chúng gọn nhỏ, dễ dàng đậu hai chân trên cùng một dây mà không chạm vào bất cứ thứ gì khác.
Nhưng với các loài chim lớn — đại bàng, diều hâu, cú mèo — câu chuyện khác hẳn.
Khi một con đại bàng đậu xuống cột điện, sải cánh của nó có thể dài hơn 2 mét. Nếu cánh hoặc chân của nó vô tình chạm vào hai sợi dây điện có điện thế khác nhau cùng lúc — mạch điện lập tức được tạo thành. Dòng điện đi từ dây điện áp cao, xuyên qua cơ thể con chim, sang dây điện áp thấp hơn. Con chim bị giật chết ngay lập tức.
Đây không phải suy đoán. Tại Mỹ, một nghiên cứu theo dõi từ năm 1978 đến 1998 ghi nhận hơn 2.000 con chim ăn thịt chết tại các bang Nebraska, Kansas, Colorado, Wyoming và Dakota. Gần một nửa số đó chết vì điện giật — và đến 75% trong số chim bị điện giật là chim đại bàng.
Kích thước to lớn — vốn là lợi thế săn mồi của chúng — lại trở thành điểm yết hầu khi đứng gần dây điện.
Vậy nên, chim không phải “miễn nhiễm với điện”. Những con chim nhỏ bạn thấy đậu hàng ngày đang an toàn chỉ vì chúng đang đậu đúng cách — dù chúng không hề biết điều đó.
Con người có thể làm được như chim không?
Câu trả lời ngắn: về lý thuyết, có.
Nếu bạn có thể đứng hoàn toàn trên một sợi dây điện — hai chân cùng một dây, không chạm gì khác, không tiếp xúc với đất — bạn cũng sẽ không bị giật. Nguyên lý vật lý hoàn toàn giống nhau.
Thực tế, các thợ điện chuyên nghiệp áp dụng chính xác nguyên lý này khi làm việc trên đường dây điện đang có điện. Họ mặc bộ đồ bảo hộ cách điện toàn thân, đứng trên bục cách điện, và tuyệt đối chỉ chạm vào một dây tại một thời điểm. Chạm hai dây cùng lúc — dù chỉ là vô ý — là điều tuyệt đối cấm.
Họ đang làm đúng những gì con chim vô tình làm đúng mỗi sáng.
Điều buồn cười là con chim không học vật lý. Không có trường nào dạy chim cách đậu an toàn. Nhưng triệu năm tiến hóa đã khắc vào hành vi của nó một thứ mà con người phải học nhiều năm mới hiểu được.
Những câu hỏi thường gặp
Vì cả hai chân của chim đặt trên cùng một sợi dây, nên không có sự chênh lệch điện thế giữa hai điểm tiếp xúc. Dòng điện chỉ di chuyển khi có chênh lệch điện thế, nên không có dòng điện nào chạy qua cơ thể chim cả.
Với chim nhỏ đậu hai chân trên cùng một dây thì hoàn toàn an toàn. Nguy hiểm chỉ xảy ra nếu chim đồng thời chạm vào hai sợi dây có điện thế khác nhau — lúc đó mạch điện được tạo thành và chim sẽ bị giật chết.
Do sải cánh quá rộng, đại bàng và diều hâu có thể vô tình chạm vào hai sợi dây điện cùng lúc khi đậu hoặc cất cánh. Điều này tạo ra mạch điện kín và khiến dòng điện chạy xuyên qua cơ thể chúng.
Có — nếu chỉ tiếp xúc với một dây duy nhất và không có bộ phận nào chạm đất hay dây khác. Đây chính là nguyên lý thợ điện chuyên nghiệp áp dụng khi làm việc trên đường dây điện đang mang điện.
Vì dây điện bằng đồng dẫn điện tốt hơn cơ thể chim rất nhiều lần. Dòng điện luôn chọn con đường ít điện trở nhất — và con đường đó là dây đồng, không phải cơ thể của con chim.
