Nếu bạn đã từng nhìn vịnh Hạ Long từ trên cao, dù là từ máy bay hay từ đỉnh một hòn đảo, thì cảm giác đầu tiên không chỉ là “đẹp quá” — mà còn là “kỳ lạ quá.”
Gần 2.000 hòn đảo đá nhô lên giữa một vùng biển chỉ rộng hơn 1.500 km² một chút. Không có nơi nào khác trên thế giới có mật độ đảo đá vôi dày đặc trên một diện tích nhỏ như vậy. Và tất cả chúng đều đứng thẳng đứng, vách dựng đứng từ mặt nước lên đến đỉnh, như thể ai đó cắm chúng xuống một cách có chủ đích.
Vịnh Hạ Long được hình thành như thế nào? Câu trả lời không đơn giản— vì đây là kết quả của một câu chuyện địa chất kéo dài gần nửa tỷ năm, trải qua ít nhất ba giai đoạn hoàn toàn khác nhau. Và mỗi giai đoạn đó, nếu thiếu đi một trong ba, thì vịnh Hạ Long sẽ không tồn tại theo cách chúng ta thấy hôm nay.
Vịnh Hạ Long có bao nhiêu hòn đảo — và con số đó có ý nghĩa gì?
Trước khi nói đến chuyện hình thành, cần làm rõ một điều: vịnh Hạ Long có 1.969 hòn đảo lớn nhỏ trên tổng diện tích 1.553 km², trong đó 980 hòn đảo đã được đặt tên. Khoảng 90% là đảo đá vôi.
Số còn lại — gần 1.000 hòn — vẫn là những khối đá vô danh nằm rải rác giữa biển. Nhiều hòn nhỏ đến mức chỉ là một tảng đá nhô lên vài mét, không ai ở, không có tên, chỉ có sóng vỗ quanh năm.
Để được công nhận là đảo, khối đá phải nổi lên rõ rệt khỏi mặt nước ở thời điểm thủy triều thấp nhất, có diện tích đáng kể và hoàn toàn tách biệt với đất liền hoặc các đảo khác. Việc đếm được thực hiện bằng cách kết hợp ảnh vệ tinh, công nghệ bản đồ số GIS và khảo sát thực địa. Nghĩa là nếu thủy triều lên mà đá chìm xuống nước — nó không được tính.
Còn về ranh giới di sản: vùng lõi của vịnh có diện tích 335 km², tập trung dày đặc 775 hòn đảo. Đây là phần được UNESCO bảo vệ nghiêm ngặt nhất. Và từ năm 2023, di sản được mở rộng để bao gồm cả Quần đảo Cát Bà, nâng tổng số đảo trong khu vực di sản lên 1.133 hòn.
Nhưng câu hỏi thực sự không phải là có bao nhiêu đảo — mà là tại sao chỗ này lại có nhiều đảo đến vậy, trong khi phần lớn các vùng biển khác trên thế giới không có.
Giai đoạn 1: Nơi này từng là đáy biển sâu
Muốn hiểu vịnh Hạ Long được hình thành như thế nào, phải bắt đầu từ điều kỳ lạ nhất: những hòn đảo bạn nhìn thấy hôm nay từng nằm dưới đáy đại dương.
Khu vực vịnh Hạ Long từng là biển sâu vào các kỷ Ordovic–Silua (khoảng 500–410 triệu năm trước), rồi trở thành biển nông vào các kỷ Cacbon–Pecmi (khoảng 340–250 triệu năm trước). Trong suốt hàng trăm triệu năm đó, xác san hô, vỏ sò, vỏ ốc và vô số sinh vật biển cứ chết đi, chìm xuống đáy, tích tụ thành từng lớp. Lớp này đè lên lớp kia, nén chặt dưới áp suất khổng lồ, và dần dần biến thành đá vôi.
Tầng đá vôi ở đây dày khoảng 1.000 m — tức là một khối đá khổng lồ nằm im dưới đáy biển, được tạo ra từ xác của hàng tỷ sinh vật biển trong suốt hàng trăm triệu năm.
Giai đoạn 2: Đất nâng lên — và mưa bắt đầu “ăn” đá
Khoảng 20 triệu năm trước, các mảng kiến tạo bắt đầu vận động. Khối đá vôi khổng lồ dưới đáy biển dần được đẩy lên, nhô ra khỏi mặt nước. Và ngay khi nó lộ thiên, một kẻ thù lặng lẽ bắt đầu công việc của mình: nước mưa.
Nghe có vẻ vô hại — nhưng nước mưa khi rơi qua không khí sẽ hòa tan một lượng nhỏ khí CO₂, tạo thành axit carbonic. Đây là một loại axit rất yếu — yếu đến mức chính là thứ tạo ra vị ga trong nước có ngọt bạn uống hàng ngày. Nhưng đá vôi thì lại phản ứng với axit carbonic và hòa tan theo thời gian.
Quá trình đó gọi là karst — hiện tượng đá vôi bị nước mưa bào mòn hóa học, tạo ra các địa hình đặc trưng như tháp đá, vách đứng, hang động, hồ nước ngầm.
Điều làm cho vịnh Hạ Long đặc biệt là ba yếu tố hội tụ cùng một lúc: tầng đá vôi dày, khí hậu nóng ẩm và quá trình nâng kiến tạo chậm, kết hợp trong hơn 20 triệu năm. Khí hậu nhiệt đới nóng ẩm đẩy nhanh quá trình hòa tan. Nâng kiến tạo chậm cho phép karst phát triển đến giai đoạn trưởng thành hoàn chỉnh thay vì bị gián đoạn. Và tầng đá vôi dày 1.000 m cung cấp đủ nguyên liệu để mưa bào mòn trong hàng chục triệu năm.
Kết quả là khối đá vôi khổng lồ dần bị điêu khắc thành những tháp đứng, những chóp nón, những hang động ăn sâu vào lòng núi. Trên vịnh hiện có đến 60 hang động, thuộc ba nhóm chính: hang ngầm cổ, hang nền karst và hang hàm ếch biển.
Giai đoạn 3: Nước biển dâng lên và “tạo ra” đảo
Đây là bước cuối cùng trong câu chuyện — và cũng là bước giải thích tại sao chúng ta thấy đảo thay vì núi.
Trong thời kỳ băng hà, mực nước biển hạ thấp, làm lộ ra thêm nhiều diện tích đá vôi để tiếp tục bị xói mòn. Khi băng tan và nước biển dâng lên, các thung lũng bị ngập nước, cô lập các khối đá thành đảo riêng biệt.
Phần đỉnh các khối núi còn nhô lên mặt nước — đó chính là 1.969 hòn đảo. Phần trũng giữa các khối núi bị biển lấp đầy — đó là những eo biển và vùng nước mà du thuyền đi qua ngày nay. Hình dạng của vịnh Hạ Long như chúng ta thấy ngày nay bắt đầu xuất hiện từ khoảng 6.000 năm trước.
Nói một cách khác: về mặt địa chất, những hòn đảo ở Hạ Long thực ra là một dãy núi đá vôi khổng lồ đã bị biển “cắt đứt” thành từng mảnh. Phần dưới mặt nước vẫn còn đó — chỉ là bạn không nhìn thấy. Độ sâu đáy biển vịnh Hạ Long khá nông, trung bình chỉ 5–10 m, một số luồng lạch sâu hơn từ 15–29 m. Nghĩa là nếu ai đó rút cạn nước vịnh Hạ Long, bạn sẽ thấy một dãy núi đá vôi liên tục, không phải những hòn đảo đứng riêng lẻ.
Tại sao mỗi hòn đảo lại có hình dạng khác nhau?
Đây là câu hỏi thú vị tiếp theo. Cùng là đá vôi, cùng trải qua karst, nhưng có đảo thì nhọn hoắt như tháp chuông, có đảo lại tròn như chiếc nón, có đảo lại phẳng đỉnh như cái bàn. Tại sao?
Có hai dạng địa hình karst chính ở Hạ Long: dạng fengcong — các cụm đồi chóp nón liên kết với nhau, và dạng fengling — các tháp đá cao dựng đứng tách rời nhau.
Fengcong là những nhóm đảo tụ lại thành cụm, trông như những ngón tay xếp sát nhau. Fengling là những đảo đứng đơn độc, vách thẳng đứng từ mặt biển lên tận đỉnh — trông giống những cột đá khổng lồ được ai đó cắm xuống giữa biển.
Sự khác biệt giữa hai dạng này phụ thuộc vào tốc độ và mức độ bào mòn của từng khối đá. Những khối bị mưa “ăn” đều hơn theo chiều ngang sẽ thành dạng tháp đứng. Những khối có nhiều khe nứt dọc sẽ bị tách ra thành nhiều chóp nhỏ liên kết nhau.
Biển cũng nhấn chìm các phễu và thung lũng karst, tạo nên những hồ nước mặn khép kín bên trong đảo — người địa phương gọi là tùng hay áng. Đó là lý do một số đảo ở Hạ Long có cả một hồ nước nằm kín bên trong lòng đảo, chỉ thông ra biển qua một hang hẹp. Muốn vào được phải chèo thuyền qua hang, chui vào trong — và bỗng thấy một thế giới hoàn toàn tách biệt với bên ngoài, yên lặng đến mức nghe được cả tiếng nước nhỏ giọt.
Hạ Long không chỉ đẹp — nó còn là một bảo tàng địa chất sống
Phần lớn người đến Hạ Long nhớ về màu xanh của nước, về những bữa ăn trên du thuyền, về hang Sửng Sốt hay đảo Ti Tốp. Những điều đó hoàn toàn xứng đáng để nhớ.
Nhưng ít ai dừng lại để nghĩ rằng mỗi vách đá trước mặt mình là một trang sách địa chất dày vài trăm triệu năm. Rằng lớp đá dưới chân mình từng là xác sinh vật biển. Rằng những hang động mà mình đi qua là sản phẩm của hàng chục triệu năm nước mưa kiên nhẫn hòa tan đá.
UNESCO đã công nhận Hạ Long hai lần — lần đầu năm 1994 vì giá trị cảnh quan, lần hai năm 2000 vì giá trị địa chất địa mạo. Điều đó không phải ngẫu nhiên. Rất ít nơi trên thế giới vừa đẹp với mắt thường, vừa có giá trị khoa học đủ lớn để được công nhận riêng về địa chất.
Vịnh Hạ Long quy tụ gần như đầy đủ các dạng cơ bản của địa hình karst: đồng bằng karst, phễu và thung lũng karst, chóp và tháp karst. Các nhà địa chất học coi đây là một trong những “giáo trình tự nhiên” hoàn chỉnh nhất thế giới về karst nhiệt đới ngập biển — một dạng địa hình cực kỳ hiếm gặp vì đòi hỏi rất nhiều điều kiện hội tụ cùng một lúc.
Câu hỏi thường gặp về vịnh Hạ Long
Lịch sử địa chất của vịnh Hạ Long bắt đầu từ khoảng 500 triệu năm trước, khi khu vực này còn là đáy biển sâu. Tuy nhiên, hình dạng vịnh như chúng ta thấy ngày nay — với gần 2.000 hòn đảo nhô lên mặt nước — chỉ xuất hiện khoảng 6.000 năm trước, sau khi băng tan và mực nước biển dâng lên nhấn chìm phần chân của các khối núi đá vôi.
Karst là quá trình đá vôi bị nước mưa hòa tan từ từ theo thời gian. Nước mưa khi rơi qua không khí hấp thụ CO₂, tạo thành axit carbonic yếu — đủ để ăn mòn đá vôi qua hàng triệu năm. Ở Hạ Long, ba yếu tố hội tụ cùng lúc — tầng đá vôi dày 1.000 m, khí hậu nhiệt đới nóng ẩm và quá trình nâng kiến tạo chậm — tạo ra điều kiện lý tưởng để karst phát triển hoàn chỉnh, điêu khắc nên hàng nghìn tháp đá, hang động và hồ nước khép kín bên trong đảo.
Vì Hạ Long là nơi duy nhất ở Việt Nam hội tụ đủ ba điều kiện hiếm gặp: tầng đá vôi dày tích tụ từ hàng trăm triệu năm trước, quá trình karst nhiệt đới kéo dài hơn 20 triệu năm tạo ra vô số hình dạng địa hình, và mực nước biển dâng sau kỷ băng hà “cắt đứt” các dãy núi thành từng đảo riêng lẻ. Thiếu một trong ba yếu tố đó, Hạ Long chỉ là một vùng núi đá vôi bình thường trên đất liền.
Tổng số đảo trong vịnh Hạ Long là 1.969 hòn, trong đó khoảng 980 hòn đã được đặt tên. Gần 1.000 hòn còn lại vẫn chưa có tên chính thức — phần lớn là những khối đá nhỏ, không có người ở, chỉ nhô lên vài mét khỏi mặt biển. Riêng vùng lõi di sản UNESCO có 775 đảo tập trung trong diện tích 335 km², đây là khu vực được bảo vệ nghiêm ngặt nhất.
Đó là kết quả của quá trình karst kết hợp với mực nước biển dâng. Khi nước mưa bào mòn đá vôi, nó tạo ra các phễu và thung lũng khép kín bên trong lòng núi. Khi biển dâng lên sau kỷ băng hà, nước biển tràn vào lấp đầy những thung lũng đó — nhưng vì bị vách đá bao quanh kín, nước không thoát ra ngoài được. Kết quả là những hồ nước mặn nằm hoàn toàn bên trong lòng đảo, người địa phương gọi là tùng hoặc áng. Muốn vào được phải chèo thuyền qua một hang hẹp thông ra bên ngoài.
UNESCO công nhận vịnh Hạ Long hai lần riêng biệt. Lần đầu năm 1994 vì giá trị cảnh quan — tức là vì nó đẹp một cách ngoại hạng. Lần hai năm 2000 vì giá trị địa chất địa mạo — tức là vì nó là ví dụ hoàn chỉnh và hiếm có bậc nhất thế giới về karst nhiệt đới ngập biển. Được công nhận hai lần với hai tiêu chí khác nhau là điều rất ít di sản thiên nhiên nào trên thế giới đạt được.
